Oude bordspellen: de klassiekers van vroeger die nog steeds werken

Iedereen heeft ze op zolder staan. Dozen met versleten hoeken, plakband op de zijkant, een handleiding die iemand ooit heeft dichtgevouwen op de verkeerde vouw. Oude bordspellen blijven hangen in huizen, ook als er al jaren niet mee gespeeld is.

In dit artikel zetten we de klassieke bordspellen op een rij die de meeste mensen bedoelen als ze aan vroeger denken. Per spel lees je waar het vandaan komt, met de jaartallen die we echt hebben kunnen nakijken, en of het aan tafel nog steeds werkt. Want dat laatste is niet bij alles het geval, en dat mag gezegd worden.

Onderaan staat ook een lijstje met bordspellen van vroeger die wij niet verkopen. Die horen bij het verhaal, dus laten we ze niet weg.

Staat er iets tussen dat op dit moment niet leverbaar is? Laat het ons weten, dan bestellen we het voor je bij. Zo weet je meteen wanneer het binnen is.

Wat maakt een bordspel een klassieker?

Niet de leeftijd alleen. Er zijn genoeg spellen van zestig jaar oud die niemand mist.

Wat de blijvers gemeen hebben, is dat je ze in vijf minuten uitlegt en dat er iets in zit waar je het over hebt. Bij Cluedo is dat de aantekeningen op je briefje, bij Scrabble het woord dat je net niet kwijt kunt, bij Stratego het moment waarop je bommenlijn wordt doorbroken. Dat soort momenten overleven decennia.

Waar de meeste ouderwetse bordspellen op stuklopen, is tijd. Ze duren lang, soms te lang, en bij een deel ervan lig je er halverwege uit terwijl de rest doorspeelt. Moderne spellen zijn precies op dat punt beter geworden. Dat maakt de oude niet slecht, maar het verklaart wel waarom een avond met Monopoly anders eindigt dan je je herinnert.

Oud Hollandse bordspellen: wat hier op tafel stond

Drie spellen die in Nederland in zowat elke kast lagen. Bij eentje is de Nederlandse connectie zelfs hard te maken.

Ganzenbord

2 tot 6 spelers, vanaf 5 jaar, ongeveer 30 minuten.

Gooien en lopen. Je pion, vaak in de vorm van een gans, schuift zoveel vakjes vooruit als je ogen werpt, en onderweg liggen de put en de gevangenis om je op te houden.

Wees eerlijk over wat dit spel is: alleen de worpen bepalen wie wint. Er valt niets te kiezen, niets te bedenken, niets goed te maken. Dat klinkt hard, maar voor een kind van vijf is het juist ideaal, want een kleuter verliest niet van papa omdat papa beter nadenkt. Iedereen heeft dezelfde kans, en dat is precies waarom Ganzenbord al generaties meegaat.

Stratego

precies 2 spelers, vanaf 8 jaar, ongeveer 45 minuten.

Veertig stukken per speler, een bord van tien bij tien, en één vlag die je moet zien te vinden voordat de ander die van jou vindt. De rangen dragen Napoleontische insignes; de bommen liggen waar jij ze durft neer te leggen.

Dit is het spel dat de titel "oud Hollands" echt verdient. De naam Stratego werd in 1942 in Nederland als merk geregistreerd, in 1946 ging het spel in licentie naar Smeets en Schippers, en het merk is nu eigendom van Jumbo Games in Nederland. Zelf is het overigens niet Nederlands bedacht: het is een licht aangepaste versie van het Franse L'Attaque uit het begin van de vorige eeuw.

Eén ding vooraf: wij hebben op dit moment alleen de reiseditie, niet de grote doos van vroeger.

Levensweg

2 tot 6 spelers, vanaf 8 jaar, ongeveer 60 minuten.

Draaien aan het rad en dan zien wat het leven met je doet. Studeren of meteen werken, trouwen, kinderen, een auto vol pinnetjes, en aan het eind telt wie het meeste geld heeft.

De oervorm is verrassend oud. Milton Bradley maakte in 1860 The Checkered Game of Life, het allereerste bordspel van zijn eigen bedrijf. De Nederlandse Levensweg komt van MB, dat inmiddels onderdeel van Hasbro is. Ruim anderhalve eeuw later draaien kinderen nog steeds aan datzelfde rad, en morren nog steeds als ze een tweeling krijgen op het verkeerde moment.

Klassieke bordspellen die iedereen kent

Deze vijf hoef je aan niemand uit te leggen. Wat wel eens ontbreekt, is waar ze vandaan komen.

Monopoly

2 tot 8 spelers, vanaf 8 jaar, ruim een uur.

Straten kopen, huizen bouwen, huur innen en wachten tot de rest blut is. Kans en Algemeen Fonds gooien er af en toe iets tussendoor, en de belastingvakjes doen de rest.

Hier zit de mooiste geschiedenis van dit hele rijtje. Monopoly is afgeleid van The Landlord's Game, dat Lizzie Magie in 1903 in de Verenigde Staten maakte om te laten zien dat een economie waarin de welvaart verdeeld is beter werkt dan een waarin monopolisten alles bezitten. Parker Brothers bracht Monopoly in 1935 uit, en toen bleek dat Charles Darrow niet de enige bedenker was, kocht het bedrijf de rechten op het patent van Magie voor vijfhonderd dollar. Een spel dat bedoeld was als kritiek op monopolievorming, werd het bekendste spel ter wereld waarin monopolievorming precies de bedoeling is.

Aan tafel is het minder mooi. Wie vroeg failliet gaat, kijkt een uur toe. Neem het voor de nostalgie, niet omdat het het beste spel in je kast wordt. En let op: de huidige doos is een opgefriste versie, niet de uitvoering van vroeger.

Cluedo

2 tot 6 spelers, vanaf 8 jaar, ongeveer 45 minuten.

Een moord, negen kamers, zes verdachten en een briefje waarop jij streepjes zet die niemand mag zien. Je vraagt, je kijkt naar gezichten, en je hoopt dat je op het juiste moment doorhebt wat er in de envelop zit.

Anthony E. Pratt bedacht het in 1943 in Engeland; Waddingtons bracht het in 1949 voor het eerst uit. In Noord-Amerika heet het Clue. Van alle spellen in dit rijtje is Cluedo degene die het beste is blijven staan, want het aftrekwerk op je briefje is nog altijd echt aftrekwerk. Wie systematisch noteert, wint vaker. Dat voelde vroeger al goed en dat voelt nog steeds zo.

Scrabble

2 tot 4 spelers, vanaf 10 jaar, ruim een uur.

Zeven letters op je plankje, een bord van vijftien bij vijftien en de eeuwige vraag of dat woord nou wel of niet in het woordenboek staat.

Alfred Mosher Butts, een Amerikaanse architect, bedacht het in 1931. Bijna een eeuw later is Scrabble nog steeds het spel waarbij iemand aan tafel opstaat om de Dikke Van Dale te halen. Reken op ruim een uur, en op minstens één potje waarin jij zeven klinkers krijgt en de ander een Q op een drievoudig woord legt.

Risk

2 tot 6 spelers, vanaf 10 jaar, ruim een uur.

Tweeënveertig gebieden, zes continenten en legertjes die je over de wereldkaart schuift. Aanvallen doe je met dobbelstenen, en je mag onderweg bondgenootschappen sluiten en weer verbreken, wat aan de meeste tafels het echte spel is.

Australië pakken en wachten blijft de klassieke opening, en het blijft irritant voor de rest. Wees gewaarschuwd: een partij Risk loopt makkelijk uit, en net als bij Monopoly kan iemand ver voor het einde kansloos zijn.

Zeeslag

precies 2 spelers, vanaf 8 jaar, ongeveer 30 minuten.

B4. Mis. D7. Raak. Twee rasters, twee vloten, en meer heb je niet nodig.

Het verrassendste feit van dit artikel: dit is geen spel uit de jaren tachtig. Zeeslag is wereldwijd bekend geworden als pen-en-papierspel en dateert uit de Eerste Wereldoorlog. De plastic doos met de klikkende pinnetjes kwam veel later. Kinderen spelen het nog net zo fanatiek als hun overgrootouders in de loopgraven deden.

Bordspellen uit de jaren 80

Twee spellen die in dat decennium in half Nederland op tafel stonden, waarvan er eentje eigenlijk ouder is.

Trivial Pursuit

2 tot 4 spelers, vanaf 13 jaar, ongeveer 45 minuten.

Taartpunten verzamelen door vragen goed te beantwoorden, in zes categorieën, en dan terug naar het midden voor de slotvraag die je tegenstanders mogen uitkiezen. Dat laatste is gemener dan het klinkt.

Het ontstaan is bijna te mooi: Chris Haney en Scott Abbott, respectievelijk fotoredacteur en sportredacteur, bedachten het op 15 december 1979 in Montreal. Het ontwerp kostte drie kwartier en werd opgeschreven op de achterkant van een sigarettendoos. In 1980 verzamelden ze de vragen, in 1981 kwam het spel in Canada uit.

Wat je moet weten voordat je bestelt: wij hebben de Familie Editie, met aparte kaarten voor kinderen en volwassenen. Dat is een prettiger spel voor aan tafel dan het origineel, maar het is niet de doos waar jij aan terugdenkt.

Mastermind

precies 2 spelers, vanaf 8 jaar, ongeveer 20 minuten.

Eén speler legt een geheime code met gekleurde pinnetjes, de ander raadt en krijgt na elke poging te horen hoeveel er goed staan en hoeveel er goed van kleur zijn. Meer regels heeft het niet.

Voor de goede orde: dit is geen jaren 80-spel, ook al lag het toen in elke kast. Mordecai Meirowitz, een Israëlische postbeambte, bedacht Mastermind in 1970. Grote speelgoedbedrijven wilden het niet, waarna Invicta Plastics uit de buurt van Leicester alle rechten kocht en het in 1971 en 1972 uitbracht. Het gaat terug op een ouder pen-en-papierspel, Bulls and Cows, dat mogelijk nog eens honderd jaar verder teruggaat.

Twintig minuten, twee spelers, en nog altijd het beste spel om ergens op een wachtkamerstoel te spelen.

Bordspellen uit de jaren 90: het decennium dat alles veranderde

Bij bordspellen uit de jaren 90 hoort eigenlijk maar één antwoord, en dat is Catan. Klaus Teuber bracht het in 1995 uit bij Kosmos in Duitsland, en het werd een van de eerste Duitse spellen die ook buiten Europa doorbraken. In 2020 stond de teller op meer dan 32 miljoen verkochte dozen in veertig talen.

Wat er in dat decennium veranderde, is precies wat je hierboven mist bij Monopoly en Risk: niemand ligt eruit, een partij duurt ongeveer een uur, en de winnaar wordt bepaald door wat je bouwt en ruilt, niet door wie het langst overleeft. Alles wat daarna kwam, bouwt daarop voort. Catan staat bij ons in de top 10 bordspellen, samen met de andere spellen die die omslag hebben gemaakt.

Ouderwetse bordspellen die je bij ons niet vindt

Eerlijk is eerlijk: een paar bordspellen van vroeger verkopen wij niet.

Muizenval, dat driedimensionale bouwwerk uit 1963 waarbij je een halve minuut aan het opbouwen was voor één keer vallen, staat niet in ons assortiment. Mens erger je niet ook niet, en een sjoelbak evenmin. Dat is geen toeval: wij zijn een spellenwinkel voor mensen die vaak spelen, en die spellen liggen vaak al in het schap bij de supermarkt of de speelgoedwinkel om de hoek.

Vind je dat jammer, laat het gerust weten. Als genoeg mensen erom vragen, kijken we er opnieuw naar.

Welke klassieker haal je in huis?

Wil je één spel van vroeger terug in de kast en spelen er kinderen mee, neem dan Ganzenbord voor de kleinsten en Cluedo zodra ze een jaar of acht zijn. Cluedo is van deze hele lijst het spel dat het beste standhoudt tegen alles wat er daarna is gemaakt.

Zitten jullie vaak met z'n tweeën, dan zijn Stratego en Mastermind de betere keuzes. Allebei precies twee spelers, allebei nog steeds echt een spel in plaats van een herinnering.

En zoek je iets waar de hele verjaardag aan meedoet, dan is Trivial Pursuit nog altijd lastig te verslaan, zeker in de familie-uitvoering waarin de kinderen hun eigen vragen krijgen. Wil je liever iets van nu, kijk dan bij onze leuke bordspellen of bij de familiespellen.