Soorten bordspellen: welke genres zijn er en wat betekenen ze?

Kom je net kijken in de hobby, dan lijkt het soms of iedereen een eigen taal spreekt. Iemand noemt iets een instap-euro, een ander vraagt of het een deckbuilder is, en een derde waarschuwt dat er analyseverlamming in zit. Hieronder staan de belangrijkste soorten bordspellen op een rij, in gewone woorden, met bij elk genre een spel dat je bij ons in de kast ziet staan.

Twee dingen vooraf. Geen enkel genre is beter dan een ander; het zijn beschrijvingen, geen cijfers. En bijna elk spel valt in meerdere hokjes tegelijk, dus zie de voorbeelden als "hier zie je het goed", niet als "dit is het enige wat het is".

Staat er iets tussen dat op dit moment niet leverbaar is? Laat het ons weten, dan bestellen we het voor je bij. Zo weet je meteen wanneer het binnen is.

Waarom je iets aan deze woorden hebt

Omdat je er sneller mee vindt wat je zoekt. Weet je eenmaal dat je van werkerplaatsing houdt en niet van gebiedscontrole, dan hoef je in een winkel met vijfduizend dozen nog maar naar een fractie te kijken.

En omdat het scheelt in verwachtingen. Wie een partyspel meeneemt naar een groep die wil nadenken, heeft een lastige avond. Andersom net zo goed.

Instap-euro: het spel waarmee bijna iedereen begint

Een instap-euro (in het Engels gateway game) is een spel dat je in tien minuten uitlegt, dat ongeveer een uur duurt en waarin niemand halverwege afvalt. Je bouwt iets op, verzamelt punten en aan het eind telt iedereen. Toeval mag meedoen, maar het bepaalt de winnaar niet.

Het woord "euro" verwijst naar de Duitse ontwerpschool die dit soort spellen groot maakte. Tegenover de euro staat wat mensen ameritrash noemen: meer thema, meer dobbelstenen, meer directe aanvallen. Waar de grens precies ligt, daar komt de hobby zelf nooit uit.

Goed voorbeeld: Carcassonne, winnaar van de Spiel des Jahres in 2001.

Legspel: tegels aanleggen

Je krijgt een tegel of een steen, je legt hem ergens neer, en waar je hem neerlegt bepaalt wat hij oplevert. Meer regels heeft het vaak niet nodig. Dat maakt legspellen bij uitstek geschikt voor gemengde tafels: een kind snapt het meteen, en de volwassene ernaast zit twee zetten vooruit te denken.

Het lastige zit hem in de ruimte die opraakt. Vroeg in het spel past alles; halverwege moet je iets weggooien of ergens proppen waar het niet hoort.

Azul laat dat goed zien; het won in 2018 de Spiel des Jahres.

Werkerplaatsing: je poppetjes hebben een baan

Je hebt een paar poppetjes, en je zet er om de beurt eentje op een plek op het bord. Die plek levert iets op, en daarna is hij bezet voor de rest van de ronde. Wie er als eerste bij is, krijgt wat hij wil; wie te lang wacht, moet iets anders verzinnen.

Het is een van de weinige speelvormen waarin je constant naar je tegenstanders kijkt zonder dat je ze rechtstreeks aanvalt. Je pakt gewoon net dat plekje weg waar je buurvrouw duidelijk naar zat te loeren.

Wil je zien hoe dat werkt, dan is Lords of Waterdeep uit 2012 de duidelijkste kennismaking.

Deckbuilder: je bouwt je eigen kaartenstapel

Iedereen begint met dezelfde saaie stapel kaarten. Tijdens het spel koop je er betere bij, die belanden op je aflegstapel, en zodra je stapel op is schud je alles door elkaar. Zo wordt jouw stapel langzaam sterker dan die waarmee je begon.

Wat een deckbuilder verslavend maakt, is dat je je eigen vooruitgang ziet. Rond de derde keer schudden komt die ene dure kaart die je aan het begin kocht eindelijk boven, en dan werkt hij ook nog.

In Clank!: Catacombs merk je dat het sterkst, omdat je stapel je ook dieper de kerker in helpt.

Motorbouwer: alles wat je bouwt maakt de rest sterker

Bij een motorbouwer (engine builder) leg je dingen aan die elkaar versterken. In het begin gebeurt er bijna niets: je legt één kaart, die doet één ding. Tegen het einde levert één actie een kettingreactie op waarbij je vier dingen tegelijk krijgt.

Dat is precies de charme en tegelijk het risico. Wie te lang blijft bouwen, heeft aan het eind een prachtige machine en te weinig beurten over om hem te gebruiken.

Goed voorbeeld: Wingspan van Elizabeth Hargrave, winnaar van het Kennerspiel des Jahres in 2019.

Coöperatief spel: samen tegen het spel

Er is geen winnaar aan tafel. Jullie winnen samen van het spel of je verliest samen, en het spel doet elke ronde iets terug volgens vaste regels.

Eén ding om op te letten, want het is een bekend probleem: bij een coöperatief spel neemt vaak de meest ervaren speler het hele plan over en zitten de anderen bevelen uit te voeren. Spreek af dat iedereen zijn eigen beurt bepaalt, ook als dat niet de beste zet is.

Goed voorbeeld: Pandemic van Matt Leacock, in 2009 genomineerd voor de Spiel des Jahres. In onze categorie coöperatieve spellen vind je er meer.

Partyspel: praten, raden, lachen

Grote groep, korte uitleg, weinig spelmateriaal en veel geroep. Een partyspel is niet ontworpen om diep te zijn; het is ontworpen zodat acht mensen die elkaar half kennen binnen twee minuten meedoen.

De beste exemplaren hebben één regel die alles doet. Bij Codenames is dat: je mag maar één woord als hint geven.

Goed voorbeeld: Codenames, winnaar van de Spiel des Jahres in 2016.

Slagenspel: kaarten uitspelen om de slag te winnen

Wie in Nederland heeft leren klaverjassen of hartenjagen, kent dit al: iedereen legt een kaart, de hoogste wint de slag. Moderne slagenspellen zetten daar iets bovenop, bijvoorbeeld dat je precies moet halen wat er op je opdrachtkaart staat.

Het aardige is dat de kennis van vroeger meteen bruikbaar is. Wie kaartspellen van zijn opa kent, is hier binnen één ronde thuis.

Goed voorbeeld: De Crew: Missie Diepzee, waarvan het eerste deel in 2020 het Kennerspiel des Jahres won.

Gebiedscontrole: wie is hier de baas

Er is een kaart, er zijn plekken, en jullie willen allemaal dezelfde. Punten krijg je voor wat je bezet houdt, dus alles draait om waar je je spullen neerzet en hoe lang je dat volhoudt.

Dit is de speelvorm waarin je elkaar het hardst in de weg zit. Reken erop dat er onderhandeld wordt, dat er afspraken worden gemaakt en dat die afspraken twee beurten later niet meer gelden.

Goed voorbeeld: Root van Cole Wehrle uit 2018.

Behendigheidsspel: met je handen in plaats van je hoofd

Tikken, schuiven, stapelen, mikken. Bij een behendigheidsspel doet je motoriek het werk en niet je planning, en daarom wint een kind van acht hier gewoon van een volwassene.

Ze zijn kort, ze zijn luidruchtig en ze werken bij elk gezelschap. Op verjaardagen slaan ze bijna altijd aan.

Kluster is er het handzaamste voorbeeld van: magneten, een touwtje, tien minuten.

Nog vier woorden die je gaat tegenkomen

Analyseverlamming. Een speler heeft zoveel opties dat hij niet meer tot een keuze komt en de rest van de tafel zit te wachten. Elke groep heeft er eentje.

Puntensalade. Een spel waarin je op zoveel manieren punten kunt scoren dat vrijwel elke actie iets oplevert. De een vindt dat rijk, de ander raakt de richting kwijt.

Uitbreiding. Een losse doos met extra materiaal voor een spel dat je al hebt. Los te spelen is hij niet.

Legacy. Een spel dat blijvend verandert door wat jullie doen: stickers op het bord, kaarten die je doorscheurt, een boekje waarin je schrijft. Na afloop is jouw doos anders dan die van iemand anders. Pandemic Legacy is het bekendste voorbeeld.

En nu?

Weet je welk genre je aanspreekt, dan wordt kiezen ineens een stuk makkelijker. Wil je beginnen bij de spellen die het vaakst werken, kijk dan in de bordspellen top 10. Zoek je iets korts en luchtigs, dan staan die bij de leuke bordspellen.

Wil je een stap zwaarder, dan is bordspellen voor volwassenen de volgende halte, en daarna de top 10 voor experts. Spelen er kinderen mee, begin dan bij de kinder bordspellen.